نرمافزار آزاد و فرهنگ آزاد: تاثیر متنباز بر جامعه
در عصری که مایکروسافت ایده متنباز کردن حتی ویندوز را مطرح میکند، واضح است که متنباز تقریبا دنیای نرمافزار – یا حداقل بخشهایی از آن که مهم هستند – را فتح کرده است. اما، از بسیاری جهات، وزن متنباز اکنون به بسیاری از قلمروهای دیگر گسترش یافته و نحوه تعامل و همکاری افراد را بسیار فراتر از چارچوب رایانهها تعریف میکند.
در عصری که مایکروسافت (MSFT) ایده متنباز کردن حتی ویندوز را مطرح میکند، واضح است که متنباز تقریبا دنیای نرمافزار – یا حداقل بخشهایی از آن که مهم هستند – را فتح کرده است. اما، از بسیاری جهات، وزن متنباز اکنون به بسیاری از حوزههای دیگر گسترش یافته و نحوه تعامل و همکاری افراد را فراتر از چارچوب رایانهها تعریف میکند. این یک موضوع جذاب است و کلید درک آنچه میتواند میراث نهایی جنبشهای نرمافزاری آزاد و متنباز باشد را در اختیار میگذارد.
وقتی مینویسم که تأثیر متنباز فراتر از دنیای فناوری مشهود است، به چیزهایی مانند ویکیپدیا، کریتیو کامنز، انتشار آزاد و در بسیاری از موارد، جمعآوری منابع و تامین مالی فکر میکنم. به هر حال، همه این تلاشها دو ایده اساسی را در هسته خود دارند: اینکه اطلاعات باید تا حد امکان آزادانه و عمومی در دسترس باشد، و اینکه شیوههای توزیعشده همکاری – یعنی شیوههایی که در آنها گروههای بزرگی از مردم بدون یک مرجع قویا متمرکز که آنها را هدایت میکند، با هم کار میکنند – بسیار مؤثر هستند.
این اصول همچنین پایه و اساس توسعه متنباز را تشکیل میدهند – و فکر نمیکنم تصادفی باشد.
فرهنگ باز، جامعه باز
افراد مختلف، اصطلاحات متنوعی را برای تعریف مجموعه جنبشهایی در عرصههای سیاست، اقتصاد و جامعه پیشنهاد کردهاند که از بسیاری جهات، با دنیای نرمافزار متنباز موازی هستند. در اوایل دهه ۲۰۰۰، لارنس لسیگ، عضو سابق هیئت مدیره بنیاد نرمافزار آزاد، شروع به نوشتن در مورد «فرهنگ آزاد» کرد. برخی دیگر، با تأکید بر تفاوتهای ظریف بین نرمافزار آزاد به سبک گنو و نرمافزار متنباز، اصطلاح «فرهنگ متنباز» را ترجیح دادهاند. از برخی جهات، هر دو مفهوم، ایدههایی را که ابتدا توسط محققان اروپایی در دهههای ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ مطرح شد، منعکس میکنند. این محققان در مورد «جامعه باز» نوشتند که آن نیز بسیار مدیون اصول شفافیت بود (هرچند کمتر به ایده همکاری توزیعشده).
اخیراً، در کتابی که این ماه منتشر شد، جیم وایتهرست، مدیرعامل رد هت، درباره «سازمانهای باز» نوشته است. او استدلال میکند که شرکتهای موفق آینده با حمایت از شفافیت، مشارکت و ایجاد جامعه در بین کارکنان خود، به جای تکیه بر یک رویکرد کاملاً متمرکز و از بالا به پایین برای مدیریت، پیشرفت خواهند کرد. این ایده نیز برخی از اصول کلیدی توسعه متنباز را منعکس میکند.
نرمافزار و آزادی
بنابراین، رشد باز بودن فراتر از حوزه فناوری به اندازه کافی واضح است، همانطور که شباهتهای بین این رشد و متنباز نیز به خوبی آشکار است. آنچه که تعریف آن دشوارتر است، میزان تاثیر صریح جنبشهای نرمافزاری آزاد و متنباز بر تحولات مشابه در سایر حوزهها است.
لینکهای مستقیم زیادی وجود دارد. برای مثال، از اوایل ژوئن ۱۹۸۹، پروژه GNU – که در سال ۱۹۸۳ با هدف صریح ایجاد نرمافزاری که کد منبع آن آزادانه به اشتراک گذاشته شود، راهاندازی شد – در برابر پیشنهادهایی برای ممنوعیت امانت یا اجاره ضبطهای موسیقی مقاومت میکرد. سال بعد، این پروژه در حال ترویج طرح کتاب باز، تلاشی مشابه پروژه گوتنبرگ، و همچنین تلاشهایی برای ایجاد یک «فهرست جهانی» بینالمللی از اطلاعات آزادانه به اشتراک گذاشته شده بود.
همچنین نکته قابل توجه، تأثیر مجوز عمومی همگانی گنو (GPL) – ابزار صدور مجوزی که در دهه ۱۹۸۰ توسعه یافت و امروزه از بسیاری از پروژههای نرمافزاری آزاد و متنباز بزرگ جهان، از جمله لینوکس، محافظت میکند – بر مجوزهای Creative Commons است که به اوایل دهه ۲۰۰۰ برمیگردند و به طور مشابه، اشتراکگذاری مشارکتی کار را ترویج میدهند.
و جالب است که تا سال ۲۰۰۰، نویسندگان GPL را با منشور کبیر مقایسه میکردند – سند قرون وسطایی که اگر تفسیر خاصی از تاریخ جهان آتلانتیک را بپذیرید، پایههای برخی از پررونقترین دموکراسیهای لیبرال امروز کره زمین را بنا نهاد.
از سوی دیگر، مهم است که در این استدلال زیادهروی نکنیم. اگرچه توسعه نرمافزارهای آزاد و متنباز آشکارا بر جنبشهای مشابه در سایر حوزههای زندگی تأثیر گذاشته و به آنها کمک کرده است، اما گفتن اینکه در واقع بسیاری از آنها را ایجاد کرده است، یا حتی اگر کدهای آزاد و متنباز تا این حد در حوزه فناوری تأثیرگذار نبودند، این جنبشها رخ نمیدادند، اغراقآمیز خواهد بود.
دیدگاهتان را بنویسید