نرمافزار آزاد چیست؟
نرمافزار آزاد، اصلی که از آزادی کاربران برای کنترل کامل نرمافزارشان حمایت میکند. نرمافزاری «آزاد» تلقی میشود که توسط یک توسعهدهنده بدون محدودیت قانونی در برابر مطالعه، توزیع مجدد، اصلاح یا توزیع مجدد آن به شکل اصلاحشده ارائه شود.
ترویج و انتشار نرمافزار آزاد هدف اصلی جنبش نرمافزار آزاد است. این جنبش در سال ۱۹۸۳ آغاز شد، زمانی که ریچارد استالمن، برنامهنویس، قصد خود را برای ایجاد یک سیستم عامل نرمافزار آزاد به نام پروژه گنو اعلام کرد. استالمن در سال ۱۹۸۵ بنیاد نرمافزار آزاد (FSF) را راهاندازی کرد، سازمانی که امروزه همچنان صدای پیشرو در این جنبش است.
طبق FSF، چهار آزادی اساسی باید برای کاربران یک نرمافزار در دسترس باشد تا آن نرمافزار، نرمافزار آزاد در نظر گرفته شود. این آزادیها عبارتند از: (0) آزادی اجرای نرمافزار به دلخواه و برای هر منظوری، (1) آزادی مطالعه یا تغییر نرمافزار، (2) آزادی توزیع مجدد نسخههای نرمافزار، و (3) آزادی توزیع نسخههای اصلاحشده نرمافزار. شمارهگذاری این چهار آزادی با صفر شروع میشود زیرا «آزادی 0» پس از سه آزادی دیگر به لیست اضافه شده است، اما نسبت به بقیه اساسیتر در نظر گرفته میشود.
هر یک از این چهار آزادی پیامدهایی دارد. برای مثال، برای اعمال آزادیهای اول و سوم، لازم است که تمام نرمافزارهای آزاد متنباز باشند – یعنی کد منبع نرمافزار برای کاربران قابل دسترسی باشد. در نتیجه، نرمافزار آزاد و نرمافزار متنباز گاهی اوقات به صورت جمعی تحت عنوان اختصاری FOSS، برای نرمافزار آزاد و متنباز، نامیده میشوند. با این حال، برخی از طرفداران نرمافزار آزاد به این ترکیب اعتراض دارند، بر این اساس که این دو اصطلاح لزوماً مترادف نیستند؛ همه نرمافزارهای آزاد متنباز هستند، اما همه نرمافزارهای متنباز آزاد نیستند.
همچنین موارد استثنای قابل توجهی در تعریف نرمافزار آزاد FSF وجود دارد. شاید برخلاف انتظار، هیچ الزامی برای توزیع نرمافزار آزاد بدون هزینه وجود ندارد. برعکس، طرفداران نرمافزار آزاد بر قابلیت تجاری آن اصرار دارند. این استفاده انتفاعی به این معنی است که با وجود اینکه اغلب در گفتار رایج به جای یکدیگر استفاده میشوند، «نرمافزار آزاد» و «رایگانافزار» از نظر فنی متضاد هستند: نرمافزار آزاد ممکن است با قیمتی ارائه شود، تا زمانی که بدون محدودیت در استفاده از آن توزیع شود، در حالی که نرمافزار آزاد با عدم هزینه و نه محدودیتهای آن تعریف میشود.
در عمل، نرمافزار آزاد در دنیای انتفاعی موفقیتهای متفاوتی داشته است. اندرو اورام برای موسسه حرفهای لینوکس نوشته است که واضح است «اتهامی که منتقدان نرمافزار آزاد در چند دهه گذشته مطرح کردهاند – مبنی بر اینکه نمیتوانید با فروش نرمافزار آزاد، کسبوکاری ایجاد کنید – درست است.» با این حال، بسیاری از شرکتها با موفقیت مدلهای کسبوکار خود را حول استفاده از نرمافزار آزاد ساختهاند – به عنوان مثال، شرکت تابعه IBM، Red Hat, Inc. علاوه بر این، نرمافزار آزاد به طور گسترده توسط شرکتهای انتفاعی در ظرفیتهای غیرمرتبط با مشتری، مانند عملیات backend یا سیستم عاملهای سختافزار انتفاعی خود، استفاده میشود. طبق برخی مطالعات، در واقع، از هر ده کسبوکار، نه کسبوکار ممکن است در برخی ظرفیتها از نرمافزار آزاد استفاده کنند.
شناختهشدهترین نمونه نرمافزار آزاد در استفاده تجاری، سیستم عامل آزاد و متنباز لینوکس است. لینوکس در حال حاضر سیستم عامل پیشرو برای سرورها، رایانههای بزرگ و ابررایانهها در سراسر جهان است. «هسته» لینوکس (برنامه اصلی) همچنین پایه و اساس سیستم عامل پرفروش گوشیهای هوشمند اندروید و سیستم عامل لپتاپ ChromeOS است که مسلماً آن را به محبوبترین سیستم عامل عمومی در جهان تبدیل میکند.
به لطف تلاشهای توسعهدهندگان نرمافزار آزاد، اکنون نرمافزار آزاد به عنوان جایگزینی برای نرمافزار اختصاصی برای تقریبا هر عملکردی که یک کاربر ممکن است بخواهد، از جمله ارسال ایمیل، پردازش متن، ویرایش گرافیک، وبگردی و تماس ویدیویی، وجود دارد. در سطح سازمانی، نرمافزار آزاد توسط سازمانهای مختلفی مانند نتفلیکس، وزارت دفاع ایالات متحده و بورس نیویورک به کار گرفته میشود. مطالعات نشان میدهد که تأثیر اقتصادی حاصل از آن بسیار مثبت بوده است و هزینه کل مالکیت را کاهش داده و از وابستگی به فروشنده جلوگیری میکند.
شاید در نتیجه این موفقیت، ایدهها و روشهای جنبش نرمافزار آزاد توسط سایر صنایع و جنبشها نیز پذیرفته شده باشد. نکتهی قابل توجه، نوآوری «کپیلفت» است، روشی که از قانون حق نشر برای تثبیت آزادیهای کاربران به جای محدود کردن آنها استفاده میکند. با قرار دادن نرمافزار آزاد تحت مجوزی که مستلزم رعایت اصول نرمافزار آزاد توسط هرگونه کپی یا شکل اصلاحشدهی نرمافزار است، توسعهدهندگان نرمافزار آزاد از تغییر نرمافزار توسط کاربران کمتوجه به اصول نرمافزار آزاد و سپس ثبت حق نشر نسخهی جدید توسط آنها جلوگیری میکنند.
دیدگاهتان را بنویسید